Luistert ChatGPT/AI naar muziek? En heeft het een mening?

Ik hoor veel mensen roeptoeteren over AI. Het einde van de mensheid t/m het begin van een nieuwe wereldorde, gedominieerd door computers. Zal wel, ik ga het niet meemaken. Bij een computer kun je de stekker eruit trekken. Bij de mens helaas niet. Geoorloofd dan. Ik blijf even bij mijn eigen domein v.w.b. AI. AI als bedreiging van een fundamentele behoefte van de mens? Bij een aantal muziek soorten en vormen denk ik van wel. Wat AI daarvoor teruglevert is van het zelfde niveau. Wat is AI dan in de muziekwereld.

AI kan tegenwoordig wel audio analyseren, patronen herkennen en iets zeggen over stijl, vorm, klankkleur of emotionele werking. Maar AI luistert niet zoals een mens luistert. Het hoort geen herinnering, geen gemis, geen leraar, geen zaal, geen jeugd, geen schaamte, geen troost. AI verwerkt geluid; een mens ervaart muziek. Wat AI wel kan, is informatie geven over muziek, stijlen en emoties die bepaalde stukken oproepen, en AI kan interpreteren hoe anderen muziek ervaren. AI’s “meningen”zijn meer gebaseerd op analyses van muziektrends, kritieken en hoe mensen over bepaalde nummers of composities praten.

De discussie over AI en compositie draait vooral om de vraag wat creativiteit echt betekent. AI kan geen emoties voelen, inspiratie krijgen of persoonlijke ervaringen verwerken zoals een mens dat doet. Wat AI wel doet, is bestaande patronen en structuren in muziek herkennen en nieuwe combinaties maken die daarop zijn gebaseerd. Het proces lijkt op het combineren van bouwstenen volgens wat in de muziekgeschiedenis effectief is gebleken.

De zorgen van mensen komen meestal voort uit twee aspecten:

1. Authenticiteit en menselijke ervaring: Mensen ervaren muziek vaak als iets diep persoonlijks, dat voortkomt uit het leven van de componist. AI mist die menselijkheid, en veel mensen vrezen dat muziek gemaakt door AI emotionele diepgang mist.

2. Concurrentie: Er is angst dat AI het creatieve werk van menselijke componisten vervangt, vooral in commerciële producties waar snelheid en efficiëntie belangrijker zijn dan emotie of diepgang.

Maar uiteindelijk heeft muziek die echt raakt vaak een menselijke kern. AI kan technische ondersteuning bieden of inspiratie geven, maar het menselijke verhaal erachter blijft uniek.

Ooit schreef ik dit werk Behind the Horizon. Als een opdracht aan mezelf of ik de muziek van de Groten zoals Mahler en Wagner een beetje begrepen had. Of ik hun muzikale taal verstond als hun gift aan de mensheid.

Uiteraard beschik ik niet over hun talent. Maar ik beschik wel over mijn eigen oren en gezond verstand. Ik schreef dit als een ode aan hun muziek. Behind the Horizon. Waarom deze titel? Als ik bij de horizon probeer te komen dan blijft de horizon ver weg. Hun muziek ligt achter de horizon. Dus wat ik ook doe….

Heb ik AI gebruikt? Nee, verre van dat. Ik heb eens geprobeerd om AI iets in de stijl van Mahler te laten maken. Het gaf mij wederom een brede grijns op mijn gezicht. AI kan heel veel, zoals hiervoor beschreven. Maar ik durf te concurreren met AI - met dit werk - als het gaat om deze competitie Mahler versus AI of ik: Behind the Horizon.

https://open.spotify.com/track/6qaOES6e5SuU0VyIEeBNRL... ofhttps://youtu.be/tatGCA89NTY?si=nm_AJPom2_AisSwK

Een gewoon mens aan het woord.

Behind the Horizon – compositieles

"Componeren is voor mij geen wetenschap, geen vak. Het is luisteren. En luisteren. En nog eens luisteren. En dan... durven antwoorden."

Een van mijn grote inspiratiebronnen is Jan van Gilse. Lange tijd was hij vergeten. Ik heb zijn naam geregistreerd, zijn muziek verzameld en zijn verhaal verteld op mijn website. Je kunt daar luisteren naar de opnames – credits aan de makers – en lezen over zijn leven. Dat verhaal is indrukwekkend. Hij werd ooit anoniem begraven in Oegstgeest. Zijn twee kinderen, die hun leven gaven voor hun idealen, werden geëxecuteerd. Zijn muziek klinkt alsof je zijn ziel, zijn verleden én zijn toekomst hoort.

Zijn werk raakt me diep. En het inspireerde mij, net als vele andere componisten, tot een eigen zoektocht. Dat bracht me bij Compositieles, een werk dat ik later Behind the Horizon ben gaan noemen. Een oude schets, opnieuw tot leven gewekt in 2021. Ik haalde eruit wat overbodig was, voegde toe wat ontbrak. Het is een avontuur waarin ik me verdiepte in de muziek van mijn favoriete componisten, om vervolgens met hun klanken mijn eigen verhaal te vertellen.

Wat je hoort is een dialoog. Een gesprek met componisten van vroeger, die ik bewonder. Tijdens het componeren “spreek” ik met ze. Ze geven denkbeeldige antwoorden: “Dat is goed, dat kan beter, probeer het eens anders.” Een vriendelijke, maar kritische jury in mijn hoofd.

Een geheimpje: ik heb nooit compositieles gehad. Geen theorie, geen instrumentatie. Alles op gehoor. Zoals jonge kinderen zeggen: “Zelf doen.” Zo deed ik ooit toelatingsexamen voor het conservatorium, zonder vooropleiding. Alleen met goeie oren. En met veel hard werken volgde een mooie carrière. Dat “zelf doen” is vaak nadoen, en pas later ontstaat iets eigens. Of ik ooit voorbij mijn voorbeelden kom? Nee. Maar dat is niet erg. Het geluk zit voor mij in de ontdekkingstocht: steeds beter leren luisteren. En nog beter. En nóg beter. Wat je dan allemaal tegenkomt – daar kan geen opleiding tegenop.

Componeren is voor mij geen wetenschap. Het is gevoel, verstand, instinct en intuïtie. En het is lastig uit te leggen. Wat betekent die titel eigenlijk – Behind the Horizon? De uitleg zou de magie kunnen aantasten. Toch probeer ik het.

Eerst iets over dat woord ‘componeren’. Voor mij betekent het samenstellen. Samenstellen van klanken. Ooit noemde ik mezelf een “compofonist”, tot grote hilariteit van mijn kinderen. In mijn uitleg was dat iemand die klanken aan elkaar rijgt en hoorbaar maakt wat eerst alleen in het hoofd klonk. Geen notenschrift, maar geluid. Geen regels, maar verbeelding.

Ik herinner me een etentje met het Genootschap van Nederlandse Componisten. Echte componisten aan tafel, elk met hun eigen theorieën en verklaringen. Urenlange lezingen voor drie minuten muziek. Mijn verhaal was kort: “Je neemt een noot. Dan nog een. Die is hoger, lager of hetzelfde. Voilà. Componeren.” Een kind doet de was.

Componeren begint bij mij meestal met een onrustig gevoel. Iets borrelt. Ik weet nog niet wat. Dan volgt een pyjamadag – mijn vrouw herkent het meteen. Niet storen. Eerst luisteren wat er komt. Meestal is er een aanleiding. Muziek moet ergens over gaan. Ik hou niet van muziek die nergens over gaat. Geen zeepsopmuziek, geen drie-akkoordenreeks, geen smartlap met harde beat. Mijn kinderen noemen het “rappen”. Ik noem het sinterklaasgedichten.

Van huis uit kreeg ik niets mee. Mijn eerste probeersels werden genadeloos uitgelachen en later zorgvuldig doodgezwegen. Maar dat is geen ramp. Roem is vaak een kwestie van netwerk, niet van kwaliteit. Ik heb prijzen gewonnen – zelfs een Emmy – terwijl er nauwelijks iemand écht heeft geluisterd. Dus schrijf ik voor mezelf. Omdat het mij dichter bij mezelf brengt. Mijn creativiteit, mijn gevoelens. Mijn mededogen met de wereld, zoals je vooral in het slot van dit werk hoort.

Waarom dan Compositieles? Omdat de grote componisten mij les gaven, in mijn hoofd. Geen formele lessen, maar klankvoorbeelden. Geen trucjes of citaten, maar intuïtie. Wat ik wél moest leren was mijn faalangst opzij zetten. En de muziek laten komen zoals die komt. Deze compositie is voor mij een eerbetoon aan die onzichtbare leermeesters. Een product van luisteren, innerlijk én uiterlijk.

Met z’n allen maken we er in mijn hoofd een klein feestje van. Het is er altijd gezellig. En uit die ontmoeting ontstaat muziek. Behind the Horizon is een werk waarin ik letterlijk leer componeren, door te luisteren. Naar Mahler, Wagner, Strauss, Ravel, Debussy. En ook naar mezelf. Want luisteren is het begin van componeren.

Waar het over gaat? Geen idee. Net zo min als de luisteraar weet ik precies waar het werk over gaat. Dat is misschien ook niet nodig. De muziek vertelt haar eigen verhaal. Of liever gezegd: jouw verhaal.

Componeren is niet iets dat je leert uit een boek. Niet door een cursus of een leraar die zegt wat je fout doet. Voor mij begon het met Johnny Jordaan en Tante Leen, en de Three Jacksons. Tonica, dominant, subdominant – het zat al in m’n gehoor. Meer dan bij sommigen op het conservatorium. Mijn jeugd was opgebouwd uit drie akkoorden. Veel muziek blijft daarbij steken. Maar ik leerde reizen door toonsoorten, dankzij mijn oren. En vooral: dankzij veel vertrouwen in mijn intuïtie.

Deze compositie, van ruim 25 minuten, was een opdracht aan mezelf. Ik wilde opnieuw leren luisteren. Ik had toen al jaren ervaring als slagwerker bij het Residentie Orkest – een geweldige plek om te leren. Eindeloze repetities, groep voor groep. Ik hoorde hoe componisten hun werk opbouwden. En slaagde erin dat in mijn hoofd op te slaan.

Zo ontstond dit werk. En vele andere. Maar dit was speciaal. Alsof ik werd overhoord – door Gene Zijde. Alsof ik moest bewijzen dat ik goed had geluisterd. Fictie natuurlijk, maar het helpt me me in te leven.

De naam Behind the Horizon zegt het eigenlijk al: daarachter ligt iets. Een idee. Een klank. Een herinnering. Een stem uit het verleden. Een belofte voor de toekomst.

De foto bij dit werk is een persiflage. Veel geld verdien je er niet mee. Daarvoor moet je verhalen creëren op sociale media. Maar dit is mijn verhaal. En componeren is mijn manier om het te vertellen.