AI, redder van de mensheid? Of gewoon een machine die veel kan en weinig begrijpt.

Inmiddels heeft de discussie over AI ook LinkedIn en Facebook bereikt. Daar schreeuwen mensen over van alles en nog wat. Over het bekladden van monumenten, over moreel gelijk, over wat nog mag en wat niet meer kan. Wie daarin gelijk heeft, mag ieder voor zichzelf uitmaken.

Op dezelfde toon gaat het inmiddels ook over AI. Het is zogenaamd het einde van de menselijke maat, het einde van originaliteit, het einde van de beschaving, of juist de nieuwe wereldorde waarin iedereen eindelijk “slimmer” wordt. Ik wil er wel iets over kwijt.

Wat hier aan de hand is, is volgens mij vrij menselijk. Mensen zeggen namelijk vaak niet alleen iets over ChatGPT of AI, maar ook iets over hun eigen angst, smaak, beroepstrots of onzekerheid. Dat klinkt misschien wat psychologisch, maar toch denk ik dat het zo werkt. Er lopen in die discussie een paar dingen door elkaar.

1. Gereedschap of vervanging
Als ik ChatGPT gebruik om mijn HTML- of SQL-gepruts op te lossen, dan gebruik ik het gewoon als gereedschap. Zoals een rekenmachine, een tekstverwerker, een zoekmachine, een woordenboek of een goede stemvork. Daar is weinig geheimzinnigs aan. Ik gebruik het dagelijks. Voor websites, technische rompslomp, structuur, correcties, ordening, soms ook om vaart te maken in iets waar ik anders onnodig lang over zou struikelen. Dan is AI geen bedreiging, maar gewoon een handig hulpmiddel. Het vergroot mijn bereik. Maar veel critici denken meteen aan iets anders: niet aan gereedschap, maar aan vervanging. Niet aan hulp, maar aan het uitbesteden van het denken. En dáár zit hun weerstand.

2. Ze zien vooral de slechte voorbeelden.
Veel mensen kennen AI vooral van de gladde, lege, generieke teksten. Van die stukken waarvan je op een kilometer afstand voelt: hier heeft niemand echt nagedacht, gevoeld of geworsteld. Dan is de conclusie snel getrokken: zie je wel, alles wat uit AI komt is nep. Dat is ongeveer hetzelfde als zeggen dat alle fotografie waardeloos is omdat er ook pasfoto’s bestaan. Iedereen kan met een telefoon fotograferen. Scherptediepte, kleurbalans, uitsnede en focus regelt het apparaat. Maar kijken doet het nog steeds niet. Het probleem zit dan niet alleen in de machine, maar ook in de gebruiker. Wie zelf weinig inbrengt, krijgt meestal ook weinig terug. Hooguit nette leegte.

3. Het raakt aan identiteit
Voor schrijvers, docenten, makers, programmeurs, ontwerpers en componisten geldt dat een deel van hun eigenwaarde zit in iets heel eenvoudigs: ik kan dit. Als er dan ineens een systeem opduikt dat op sommige gebieden verrassend goed mee kan komen, voelt dat niet neutraal. Dan ontstaat al snel een morele toon: “het is niet echt”, “het is niet eigen”, “het is vals spel.” Soms is dat een terecht bezwaar. Maar vaak is het ook gewoon territoriumdrift. Alsof iemand zonder vergunning een werkplaats binnenloopt waar jij je hele leven in hebt staan schaven.

4. Ze verwarren hulpmiddel met auteur
Daar zit voor mij een belangrijk verschil. Een idee wordt niet waardevol omdat het mooi geformuleerd is, maar omdat iemand het herkent, kiest, bijstuurt, verwerpt, nuanceert en uiteindelijk voor zijn rekening neemt. AI kan voorstellen doen. Het kan structureren, versnellen, spiegelen, ordenen en soms zelfs verrassen. Maar het heeft geen leven geleefd. Geen jeugd gehad. Geen schaamte. Geen verlies. Geen leraar. Geen heimwee. Geen eigen herinnering aan een onweersnacht in een tent in de Alpen. Dat alles komt van de mens. Dus de echte vraag is voor mij niet: is dit door AI gemaakt? De echte vraag is: wie had hier het laatste innerlijke oordeel? Als jij dat bent, blijft het van jou.

5. De ergernis is soms terecht
Laat ik eerlijk zijn: ik begrijp die ergernis soms ook best. Er zijn genoeg mensen die AI gebruiken om snel “inhoud” te produceren die nergens op rust. Dan krijg je opgeblazen taal zonder kern, zonder ervaring, zonder risico, zonder echte noodzaak. Daar mag je gerust allergisch voor zijn. Alleen slaan veel critici daarna door door alles over één kam te scheren. Alsof elk gebruik van AI automatisch leeg, vals of minderwaardig is. Dat is me te makkelijk.

6. Het oude verhaal in nieuwe verpakking
Bijna elke technologische stap kreeg dit soort verwijten. De tekstverwerker zou het schrijven verpesten. De rekenmachine het rekenen. Fotografie de schilderkunst. Samplers de muziek. Internet het geheugen. In werkelijkheid verschuift de norm gewoon. De middelmaat wordt sneller. Maar het echte vakmanschap verdwijnt niet. Het wordt juist zichtbaarder.

En toch is er ook een grens
Ik gebruik AI dus. Zonder schaamte. Maar er is ook een gebied waar AI voor mij niet werkelijk mee kan doen. Niet omdat het dom is, maar omdat het daar wezenlijk iets mist. Dat gebied is de strategische verkenning. Daar waar nog niets is en iets moet gaan ontstaan.

Ik heb ChatGPT nog nooit opgestart en meteen een mededeling gekregen om iets te doen, zomaar vanuit het niets. Als ik dat punt aan de horizon beschreef, was AI eerder te enthousiast met pagina’s vol adviezen, beschouwingen en analyses. Maar het begint altijd bij mijzelf. Bij de juiste vraag. Bij de richting. Bij de eerste vonk.

Zo ook met muziek. Of beter gezegd: niet muziek als bestand, patroon of stijlkenmerk, maar muziek als ervaring.

AI kan tegenwoordig van alles analyseren. Het kan patronen herkennen, stijlkenmerken benoemen, structuren nabootsen en zelfs iets zeggen over klankkleur, vorm of de emotionele werking van muziek. Maar AI luistert niet zoals een mens luistert. Het hoort geen herinnering. Geen gemis. Geen troost. Geen vernedering. Geen leraar. Geen zaal. Geen jeugd. Geen verlangen. AI verwerkt geluid. Een mens ervaart muziek.

Dat is voor mij geen klein verschil, maar de kern. De discussie over AI en compositie draait uiteindelijk om de vraag wat creativiteit eigenlijk is. AI kan veel combineren, veel reproduceren, veel afleiden uit wat er al bestaat. Maar het leeft niet. Het heeft geen innerlijke noodzaak. Geen eigen verleden. Geen wond. Geen verlangen om iets te zeggen dat anders onuitgesproken blijft. En juist daar begint voor mij componeren.

Behind the Horizon
Ooit schreef ik Behind the Horizon. Niet als experiment met techniek, maar als opdracht aan mezelf. De vraag was eenvoudig: had ik eigenlijk wel goed geluisterd? Had ik iets begrepen van de muzikale taal van de groten die mij gevormd hebben — Mahler, Wagner en anderen?

Uiteraard beschik ik niet over hun talent. Maar ik beschik wel over mijn eigen oren en mijn gezond verstand. Ik schreef dit werk als een ode. Niet om hen na te doen, maar om te antwoorden op wat ik in hun muziek gehoord had.

Waarom die titel? Omdat de horizon altijd op afstand blijft. Als je erheen loopt, schuift hij op. Hun muziek ligt voor mij achter die horizon. Onbereikbaar, maar wel zichtbaar. Je kunt er niet komen, maar je kunt er wel naar blijven kijken. En naar blijven luisteren.

Dat is voor mij ook de grens waar AI ophoudt. AI kan misschien iets maken in de stijl van. Maar het kent die horizon niet. Het kent niet het gevoel van een mens die jarenlang luistert, bewondert, twijfelt, probeert, faalt, opnieuw begint en zich afvraagt of hij iets wezenlijks heeft verstaan van wat hem ooit diep geraakt heeft.

Ik heb wel eens geprobeerd AI iets in de stijl van Mahler te laten maken. Dat bezorgde me vooral een brede grijns. Knap, soms. Handig misschien. Maar innerlijk bleef het leeg. Daarom durf ik op dit terrein best de competitie aan. Niet uit hoogmoed, maar omdat ik denk dat een gewoon mens, met oren, ervaring, liefde, twijfel en geheugen, nog altijd iets kan maken waar geen machine werkelijk bij kan.

Componeren is voor mij geen wetenschap. Niet eens echt een vak. Het is luisteren. En luisteren. En nog eens luisteren. En dan: durven antwoorden. AI kan me op allerlei gebieden helpen. Daar ben ik allang niet meer kinderachtig over. Maar op het punt waar muziek geen product meer is, maar menselijk antwoord wordt op wat eerder door andere mensen is gezegd, daar houdt het voor mij op. Daar begint iets anders. Daar begint de mens.

Behind the Horizon – links
Spotify: https://open.spotify.com/track/6qaOES6e5SuU0VyIEeBNRL
YouTube: https://youtu.be/tatGCA89NTY?si=nm_AJPom2_AisSwK