Er zijn tijden waarin mensen nerveus worden van nieuwe woorden én oude gezichten. AI is zo’n woord, Trump zo’n figuur. Ze worden rondgestrooid alsof ze alles gaan opslokken: werk, creativiteit, muziek, betekenis. Het einde van de mensheid tot het begin van een nieuwe wereldorde, gedomineerd door computers of sterke mannen. Het zal wel. Ik ga het niet meemaken. Bij een computer kun je de stekker eruit trekken. Bij de mens helaas niet. Dat verschil alleen al relativeert veel.
Ik beperk me daarom liever tot mijn eigen domein: muziek. Niet als theoreticus, niet als trendwatcher, maar als iemand die zijn leven lang heeft geluisterd. De vraag of AI een bedreiging vormt voor een fundamentele menselijke behoefte, lijkt me alleen zinvol als je eerst vaststelt wat die behoefte eigenlijk is. In sommige muzieksoorten en toepassingen denk ik dat AI inderdaad een rol kan spelen. Efficiënt, functioneel, voorspelbaar. Wat AI daar teruglevert is vaak van hetzelfde niveau als wat erin wordt gestopt. Dat is geen waardeoordeel, maar een constatering.
Wat AI niet doet, is luisteren. AI hoort geen klank, voelt geen spanning, ervaart geen verwachting. Het herkent patronen, analyseert structuren, vergelijkt stijlen en kan uitstekend uitleggen hoe mensen muziek ervaren of beschrijven. AI’s “meningen” zijn afgeleide constructies, gebaseerd op trends, recensies en taalgebruik. Dat is iets fundamenteel anders dan ervaren. Creativiteit bij AI bestaat uit het combineren van bestaande bouwstenen volgens wat in de muziekgeschiedenis effectief is gebleken. Dat kan knap zijn, soms zelfs indrukwekkend, maar het mist noodzaak.
Lang voordat deze discussie losbarstte, schreef ik een werk met de titel Behind the Horizon. Niet als statement tegen AI, maar als opdracht aan mezelf. De vraag was eenvoudig en ongemakkelijk tegelijk: had ik eigenlijk wel goed genoeg geluisterd naar de Groten? Naar Mahler, Wagner, Strauss, Debussy, Ravel. Verstond ik hun muzikale taal, niet als trucje, maar als geschenk? Uiteraard beschik ik niet over hun talent. Maar ik beschik wel over mijn eigen oren en over gezond verstand. Dat leek me voldoende uitgangspunt.
De titel kwam vanzelf. Wie naar de horizon loopt, weet dat hij altijd op afstand blijft. Je komt er nooit. Hun muziek ligt achter die horizon. Wat ik ook doe, hoe aandachtig ik ook luister, ik haal hen niet in. Dat is geen tekortkoming, maar een gegeven. En juist daarin schuilt de vrijheid om te antwoorden in plaats van te imiteren.
Heb ik AI gebruikt bij dit werk? Nee, verre van dat. Uit nieuwsgierigheid heb ik wel eens geprobeerd AI iets in de stijl van Mahler te laten genereren. Het leverde me vooral een brede grijns op. Kundig, ja. Herkenbaar, soms. Maar zonder innerlijke noodzaak. Daarom durf ik met dit werk te zeggen dat ik niet hoef te concurreren op snelheid, productie of stijlherkenning. Alleen op betekenis. Behind the Horizon is mijn antwoord, niet op AI, maar op een vraag die ik mezelf stelde. Wie wil luisteren kan dat doen via Spotify:
https://open.spotify.com/track/6qaOES6e5SuU0VyIEeBNRL
of via YouTube:
https://youtu.be/tatGCA89NTY?si=nm_AJPom2_AisSwK
Componeren is voor mij geen wetenschap en geen vak in de klassieke zin. Het is luisteren. En nog eens luisteren. En dan durven antwoorden. Een van mijn grote inspiratiebronnen daarbij is Jan van Gilse, een componist die lange tijd vergeten was. Ik heb zijn naam geregistreerd, zijn muziek verzameld en zijn verhaal verteld, omdat zijn werk niet los te horen is van zijn leven. Hij werd anoniem begraven, zijn kinderen werden geëxecuteerd om hun idealen. Die geschiedenis hoor je. Niet als illustratie, maar als lading. AI kan een stijl benaderen, maar niet een leven meedragen.
Ik heb nooit compositieles gehad. Geen theorie, geen instrumentatie. Alles op gehoor. Zoals jonge kinderen zeggen: zelf doen. Dat zelf doen is eerst nadoen, luisteren, proberen, falen en opnieuw luisteren. Pas later ontstaat iets eigens. Of ik ooit voorbij mijn voorbeelden kom? Nee. Maar dat hoeft ook niet. Het geluk zit voor mij in de ontdekkingstocht, in steeds beter leren luisteren. Wat je dan tegenkomt, daar kan geen opleiding tegenop.
Voor al die zenuwachtige mensen die bang zijn dat AI muziek overneemt, zou ik willen zeggen: haal de stekker er gerust uit als dat nodig voelt. Maar bij luisteren werkt dat niet. Dat begint pas als je stil durft te zijn. Muziek die echt raakt, heeft geen algoritme nodig. Alleen een mens die luistert, en de moed heeft om te antwoorden.