Heartbeat
https://on.soundcloud.com/Wid69B14JKQn9iSzp8
Dit werk duurt ongeveer 55 minuten. Het had ook langer of korter kunnen zijn. Dat hangt er maar net vanaf wat je ermee doet. Muziek heeft immers een merkwaardige eigenschap: de tijd die ze inneemt op de klok is niet altijd dezelfde tijd die we ervaren. In deze compositie heb ik verschillende fenomenen gecombineerd die te maken hebben met ritme, waarneming en ontspanning.
Allereerst de hartslag. Misschien wel een van de eerste auditieve ervaringen van een mens. In de baarmoeder bevindt het hart van de moeder zich vlakbij. Het ritmische geluid van die hartslag vormt een constante achtergrond voor het ongeboren kind. In de ontwikkelingsbiologie wordt dit gezien als een van de eerste regelmatige patronen die het zich ontwikkelende zenuwstelsel waarneemt. Het is dus niet vreemd dat een pulserend ritme in muziek vaak een gevoel van stabiliteit en veiligheid oproept. De hartslag is misschien wel het meest elementaire metrum dat we kennen.
Een tweede element in deze compositie is wat ik zelf ooit eens noemde: het “aaien van de hersens.” Daarmee bedoel ik extreem vertraagde ritmische en timbrale bewegingen in het geluid. Klanken verschuiven langzaam door het stereobeeld, waardoor ze niet zozeer als melodie of ritme worden ervaren, maar eerder als een ruimtelijke beweging van geluid. Ik heb daar ooit eens over gesproken met professor Erik Scherder. Hij had gelukkig geen onmiddellijke wetenschappelijke diagnose voor wat ik aan het doen was — of het advies dat ik vooral wat meer moest bewegen — maar hij vertelde wel dat hij er met plezier naar had geluisterd. Dat leek me een goede uitkomst.
In de neurowetenschap is bekend dat langzaam veranderende auditieve patronen invloed kunnen hebben op de activiteit van het brein. Wanneer ritmes vertragen en klankvelden zich rustig ontwikkelen, kan het zenuwstelsel verschuiven naar een toestand van ontspanning. Muziektherapie maakt vaak gebruik van vergelijkbare principes: repetitie, langzame puls en voorspelbare klankstructuren.
Het derde element is een klassiek muzikaal principe: de harmonische oplossing van mineur naar majeur. In de westerse muziektraditie wordt die overgang vaak ervaren als een beweging van spanning naar ontspanning. Vanuit de muziektheorie is dit te begrijpen als een verschuiving in de harmonische kleur waarbij dissonantie en emotionele spanning worden opgelost in een stabieler klankveld. Ik zou daar ongetwijfeld een musicoloog of psycholoog over kunnen raadplegen, maar voor dit werk vertrouw ik liever op mijn eigen gehoor. Componeren blijft tenslotte ook een empirisch vak: luisteren, proberen, weer luisteren.
Zo ontstaat een combinatie van drie vrij eenvoudige principes:
- een biologische puls (de hartslag
- extreem vertraagde beweging van klank in de ruimt
- een harmonische ontspanning van mineur naar majeur
Samen vormen ze een soort auditief landschap waarin luisteren niet noodzakelijk actief hoeft te zijn. Het mag ook passief. De muziek is bedoeld als een ruimte waarin het brein langzaam tot rust kan komen.
Last but not least: het helpt mij altijd om in slaap te vallen.
Ik heb het einde van de compositie namelijk nooit gehaald.