Over een vader, een verleden en de zoektocht naar begrip

Het lezen van mijn verhaal over mijn vader is voor sommigen moeilijk, getuige een enkele reactie. De oorlog en de gevolgen daarvan zijn voor mij al sinds mijn vroege jeugd voelbaar geweest. Al was het maar door de verhalen die ik las, zoals Reis door de Nacht van Anne de Vries in mijn lagere schooltijd, en door het kijken naar de zwart-witbeelden van de uitzendingen van Louis de Jong en G.B.J. Hiltermann. De oorlog was alom aanwezig — tenminste, als je er oog voor had en hebt.

Mijn pad leek daardoor eerst richting geschiedenis te gaan. Ja, geschiedenis — want muziek speelde toen nog geen rol in mijn leven. Ik sloot de HBS af met een 10 voor dat vak en lange tijd stond geschiedenis bovenaan mijn lijstje. Niet alleen de Tweede Wereldoorlog boeide me, maar ook andere verhalen uit het verleden, zoals de dikke pil over de Griekse sagen die ik kreeg na het winnen van EHBO-wedstrijden als commandant van een jeugdgroep. Ook toen moest ik al leren vooruitdenken over wat er mis kan gaan in de wereld.

Uiteindelijk werd het geen geschiedenis maar muziek. Dat deel van mijn leven kwam pas echt op gang toen ik naar het conservatorium ging. Die verhalen komen ruimschoots aan bod voor wie dat wil lezen.

Een sprongetje in de tijd. De oorlog kwam opnieuw op mijn pad toen ik voor Talpa werkte en er voorzichtig werd gesproken over een nieuwe film gebaseerd op het boek van Geert Mak, De eeuw van mijn vader. Geloof het of niet, ook deze dikke pil uit 1999 had ik een paar weken daarvoor al helemaal uitgelezen: een familieverhaal over een lange periode, met een belangrijk deel over de Tweede Wereldoorlog. En nu zou er een film van worden gemaakt — en ik zou de muziek schrijven.

De film ging in deze vorm uiteindelijk niet door. Jammer, want de trailermuziek was al klaar, in een paar uur geschreven. Later heb ik er een nieuwe versie van gemaakt: een versie met prachtige familiefoto’s van vaders- en moederskant, die al beginnen aan het eind van de 19e eeuw.

De oorspronkelijke versie voor orkest, de pitch:

En een latere versie, waarin ik mijn eigen familiefoto’s combineer met een kleinere bezetting. In deze versie is de muziek persoonlijker geworden — niet alleen een verhaal over een tijd, maar ook over mijn eigen familiegeschiedenis:

Misschien liepen muziek en geschiedenis altijd al door elkaar in mijn leven. Wat begon als fascinatie voor het verleden, is uiteindelijk ook een manier geworden om mijn eigen familieverhaal te begrijpen — en te delen.

Ik realiseer me dat niet iedereen het vanzelfsprekend vindt dat ik dit verhaal over mijn vader, in de vorige post, deel. Voor sommigen voelt het als “uit de school klappen”. Voor mij is het juist het tegenovergestelde. Het gaat niet om beschuldigen of blootstellen, maar om begrijpen hoe geschiedenis doorwerkt in gewone families. Zwijgen maakt het verleden niet kleiner; het maakt het alleen moeilijker om ervan te leren. Door het te benoemen, probeer ik eerlijk te kijken naar waar we vandaan komen — en wat dat betekent voor wie we nu zijn.

Misschien is dat ook wat mij raakte in De eeuw van mijn vader: het besef dat het verhaal van één vader nooit alleen staat. Achter elke familiegeschiedenis schuilen keuzes, omstandigheden en vragen die groter zijn dan één mens. Het verhaal over mijn vader is dus niet alleen een persoonlijk verhaal, maar ook dat van vele vaders uit die tijd — en van de kinderen die later proberen te begrijpen wat dat betekend heeft.

Het verhaal over mijn vader verandert er niet door. Maar mijn blik erop wel. En misschien is dat het enige wat een mens kan doen met geschiedenis.

Misschien is mijn muziek onder deze twee films wel beter in staat om te vertellen wat er nu eigenlijk gebeurd is. Als ik er zelf naar luister, troost het mij. In al die beelden en muziek zie en hoor ik dat ik niet alleen sta — en ook nooit alleen heb gestaan.